จังหวัดน่าน ตั้งอยู่ติดกับชายแดนทางด้านตะวันออกของภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย ติดกับชายแดนสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว) อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานคร เดินทางโดยรถยนต์ ตามทางหลวงหมายเลข 101 ประมาณ
668 กิโลเมตร มีพิกัดบริเวณใจเมือง หรือจุดตั้งเสาหลักเมือง ณ เส้นรุ้งที่ 18 องศา 46 ลิปดา 29.37 ฟิลิปดาเหนือ เส้นแวงที่ 100 องศา 46 ลิปดา 9.26 ฟิลิปดาตะวันออก มีพื้นที่ 12,163.04 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 7,581,035.02 ไร่ (สำนักจัดการที่ดินป่าไม้ กรมป่าไม้, 2565)
ทิศเหนือ ประกอบด้วย อำเภอท่าวังผา อำเภอเชียงกลาง อำเภอปัว อำเภอทุ่งช้าง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ และอำเภอบ่อเกลือ โดยอำเภอท่าวังผามีพื้นที่ติดกับอำเภอปง จังหวัดพะเยา และอำเภอบ่อเกลือมีพื้นที่ติดต่อกับเขตเศรษฐกิจพิเศษ เชียงฮ่อน – หงสา
สาธารณประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว)
ทิศตะวันออก ประกอบดวย อำเภอภูเพียง อำเภอสันติสุข และอำเภอแม่จริม โดยอำเภอแม่จริม มีพื้นที่ติดต่อกับแขวงไชยบุรี สปป.ลาว
ทิศใต้ ประกอบด้วย อำเภอเวียงสา อำเภอนาน้อยและอำเภอนาหมื่น โดยมีพื้นที่เขตติดต่อ ดังนี้
– อำเภอเวียงสาติดต่อกับ สปป.ลาว และอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่
– อำเภอนาน้อย พื้นที่เขตตำบลศรีษะเกษ ตำบลเชียงของ และตำบลสถาน ติดต่อกับ สปป.ลาว และอำเภอ
บ้านโคก จังหวัดอุตรดิตถ์ ตำบลน้ำตก ตำบลบัวใหญ่ และตำบลสันทะ ติดต่อกับอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่
– อำเภอนาหมื่นติดตอกับจังหวัดอุตรดิตถ์ (อำเภอท่าปลาและอำเภอน้ำปาด) และจังหวัดแพร่ (อำเภอเมืองแพร่
และอำเภอร้องกวาง)
ทิศตะวันตก ประกอบด้วย อำเภอบ้านหลวง และอำเภอสองแคว โดยอำเภอบ้านหลวงมีพื้นที่ติดต่อ กับอำเภอเชียงม้วน
ของจังหวัดพะเยา และอำเภอสองแคว มีพื้นที่ติดกับอำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา
ทิศเหนือ และทิศตะวันออก มีอาณาเขตติดต่อกับสปป.ลาว เปนระยะทางยาว ประมาณ 227 กม.
ภาพแสดงที่ตั้งและอาณาเขตติดตอของจังหวัดน่าน
ที่มา : สำนักงานพื้นที่พิเศษ 6 (อพท.6). ขอมูลพื้นฐานจังหวัดนาน. 07 มีนาคม 2556
จังหวัดน่าน มีสภาพภูมิประเทศส่วนใหญ่่เป็นป่าและภูเขาสลับซับซ้อนถึงร้อยละ 87.2 ของพื้นที่ทั้งหมด มียอดดอยภูคา
เป็นยอดเขาที่สูงที่สุดในจังหวัดน่าน โดยมีความสูง 1,910 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง (กรมแผนที่ทหาร ,2542) (สำนักอุทยาน
แห่งชาติ ,2566)
โดยมีพื้นที่ราบจะอยูบริเวณตอนกลางของจังหวัด และตามลุ่มน้ำต่าง ๆ เพียงร้อยละ 12.8 ของพื้นที่ทั้งหมด โดยมีพื้นที่ป่าตามกฎหมายของจังหวัดน่านรวม 5,965,337.68 ไร่ คิดเป็น 79% ของพื้นที่จังหวัด ประกอบด้วยพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ จำนวน 3,220,000 ไร่ คิดเป็น 43% ของพื้นที่จังหวัด และพื้นที่ป่าอนุรักษ์ จำนวน 2,745,337.68 ไร่ คิดเป็น 36% ของพื้นที่จังหวัด สำหรับข้อมูลพื้นที่ป่า
ที่ราษฎรอยู่อาศัยและทำกิน รวม 1,329,905.80 ไร่ ประกอบด้วยพื้นที่ป้าสงวนแห้งชาติ จำนวน 1,121,024.00 ไร้ และพื้นที่ป้าอนุรักษ์ จำนวน 208,881.80 ไร้ (แผนปฏิบัติราชการประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2565 สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดน่าน แหล่งน้ำที่สำคัญของจังหวัดคือแม่น้ำน่าน ซึ่งมีต้นกำเนิดทางตอนเหนือของจังหวัดไหลลงไปยังเขื่อนสิริกิติ์ในจังหวัดอุตรดิตถ์ และบรรจบกับแม่น้ำปิงที่จังหวัดนครสวรรค์ เป็นแม่น้ำเจ้าพระยา นอกจากนี้ยังมีลำน้ำสาขาต่าง ๆ ที่สำคัญ ได้แก่ ลำน้ำสา ลำน้ำว้า ลำน้ำสมุน ลำน้ำปัว ลำน้ำยาว ลำน้ำย่าง ลำน้ำแหง เป็นต้น มีพื้นที่กว้างใหญ่ พื้นที่เต็มไปด้วยภูเขาสูงสลับซับซ้อน ทั้งยังมีประชากรหลายชาติพันธุ์ นับว่าเป็นดินแดนของความหลากหลายอีกแห่งหนึ่งของประเทศ
สภาวะอากาศทั่วไป ลักษณะอากาศของจังหวัดน่านขึ้นอยู่กับอิทธิพลของลมมรสุมที่พัดประจำ ฤดูกาล 2 ชนิด คือ ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งพัดพามวลอากาศเย็นและแห่งจากประเทศจีนปกคลุมประเทศไทย ในช่วงฤดูหนาว ทำให้จังหวัดน่านมีอากาศหนาวเย็นและแห้งทั่วไป กับลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ซึ่งพัดพามวลอากาศชื้นจากทะเลและมหาสมุทรปกคลุมประเทศไทยในช่วงฤดูฝนทำให้จังหวัดน่านมีฝนตกทั่วไป
อุณหภูมิ จังหวัดน่านตั้งอยู่ทางภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขา สลับซับซ้อน ทำให้อากาศร้อน
อบอ่าวในช่วงฤดูร้อน อุณหภูมิโดยเฉลี่ยทั้งปี 26.3 องศาเซลเซียส อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย 33.3 องศาเซลเซียส โดยมีอากาศร้อนที่สุด
ในเดือนเมษายน เคยตรวจอุณหภูมิสูงที่สุดได 44.1 องศาเซลเซียส เมื่อวันที่ 12 เมษายน 2502 ส้วนในฤดูหนาวมีอากาศหนาวเย็น
โดยเฉพาะพื้นที่บริเวณเทือกเขาและยอดดอย อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ย 20.8 องศาเซลเซียส โดยมีอากาศหนาวที่สุดอยู่ในเดือนธันวาคมและมกราคม อุณหภูมิต่ำที่สุด 1.0 องศาเซลเซียส เมื่อวันที่ 2 มกราคม 2517 ที่สถานีอุตุนิยมวิทยา (กลุ้มงานตรวจอากาศเกษตร) อำเภอเมืองน่าน
ฝน จังหวัดน่านมีปริมาณฝนเฉลี่ยรายปีประมาณ 1,462.2 มิลลิเมตร โดยพื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดน่านบริเวณอำเภอนาน้อย ปัว เวียงสา เชียงกลาง แม่จริม บ้านหลวง และท่าวังผา มีปริมาณฝนเฉลี่ยอยู่ในชวง 1,000 – 1,300 มิลลิเมตร พื้นที่บริเวณอำเภอบ่อเกลือ
และบริเวณดอยภูคามีปริมาณฝนเฉลี่ยสูงสุด 2,400 มิลลิเมตร ส่วนบริเวณอำเภอทุ่งช้างและอำเภอสองแควมีปริมาณฝน 1,700 – 1,800 มิลลิเมตร สำหรับบริเวณอำเภอเมืองน่าน มีฝนตกอยู่ในเกณฑ์น้อย ปริมาณฝนเฉลี่ยรายปีประมาณ 1,263.2 มิลลิเมตร และมีฝนตกประมาณ 120 วัน เดือนที่มีฝนตกมากที่สุด คือ เดือนสิงหาคม มีปริมาณฝนเฉลี่ย 291.5 มิลลิเมตร และฝนตกประมาณ 23 วัน ปริมาณฝนตกมากที่สุดใน 1 วัน วัดได้ 259.0 มิลลิเมตร ที่อำเภอทุ่งช้าง เมื่อวันที่ 19 สิงหาคม 2549
แหล่งน้ำธรรมชาติ เนื่องจากจังหวัดน่านมีสภาพภูมิประเทศเป็นภูเขาและเทือกเขา จึงเป็นแหล่งกำเนิด ของลำน้ำ ต้นน้ำลำธาร
ที่สำคัญ ๆ หลายสาย โดยมีแม่น้ำน่านเป็นลำน้ำสายหลักของพื้นที่จังหวัดน่าน ซึ่งมีต้นกำเนิดจากลำน้ำหลายสายทางตอนเหนือ
ของจังหวัดในเขตอำเภอบ่อเกลือถึงอำเภอเฉลิมพระเกียรติและไหลลงสู่ด้านใต้ผ่านพื้นที่อำเภอทุ่งช้าง เชียงกลาง ท่าวังผา และอำเภอเมือง ลงสู่พื้นที่อำเภอเวียงสา นาน้อยและถึงอำเภอนาหมื่น โดยมีแหล่งกำเนิด ในจังหวัดน่าน ได้แก่
1) แม่น้ำน่าน ประกอบด้วยลุ่มน้ำหลายสายต้นกำเนิด
จากดอยภูแวเทือกเขาหลวงพระบาง แล้วไหลผ่านอำเภอเฉลิมพระเกียรติ จากนั้นไหลวกกลับมาทางตอนใต้ ผ่านอำเภอทุ่งช้าง อำเภอ เชียงกลาง อำเภอปัว อำเภอท่าวังผา อำเภอเมืองน่าน อำเภอเวียงสา อำเภอนาน้อย และอำเภอนาหมื่นแล้วไหล เข้าสู่เขตจังหวัดอุตรดิตถ์ จังหวัดพิษณุโลก และจังหวัดพิจิตร ไปบรรจบรวมกับแม่น้ำปิงที่ปากน้ำโพจังหวัด นครสวรรค์ แม่น้ำน่านมีความยาวตามลำน้ำประมาณ 770 กิโลเมตร
2) แม่น้ำสา ต้นกำเนิดเกิดจากเทือกเขาด้านตะวันตกของอำเภอเวียงสามีแม่น้ำแม่ขะนิง ไหลมาบรรจบทางตอนเหนือแล้วไหลลงสู่ลำน้ำน่านที่ตำบลกลางเวียง อำเภอเวียงสา
3) แม่น้ำว้า ต้นกำเนิดจากเทือกเขาจอมด้านตะวันออกของอำเภอปัว ไหลผ่านอำเภอแม่จริม ไปบรรจบกับแม่น้ำน่านที่ตำบลขึ่ง อำเภอเวียงสา
4) แม่น้ำสมุน ต้นกำเนิดจากเทือกเขาผาจิ ซึ่งอยู่ทางด้านตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอเมืองน่าน ไหลผ่านตำบลถืมตอง
ตำบลไชยสถาน ลงสู่แม่น้ำน่านที่ตำบลดู่ใต้ อำเภอเมืองน่าน
5) แม่น้ำแหง ต้นกำเนิดจากเทือกเขาแม่ช้าง ด้านตะวันตกของอำเภอนาน้อยไหลผ่านที่ราบลุ่ม อำเภอนาน้อย แล้วไหลย้อนขึ้นไปทางทิศเหนือ ลงสู่แม่น้ำน่านที่ตำบลส้าน อำเภอเวียงสา
6) แม่น้ำปัว ต้นกำเนิดจากเทือกเขาด้านตะวันออกของอำเภอปัว แล้วไหลลงสู่แม่น้ำน่าน ด้านตะวันตกที่บ้านสบปัว อำเภอปัว
7) แม่น้ำยาว ฝั่งตะวันตก ต้นกำเนิดจากเทือกเขาด้านตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอเชียงกลางแล้วไหลมาบรรจบกับแม่น้ำน่านที่บ้านสบยาว อำเภอท่าวังผา
8) แม่น้ำยาวฝั่งตะวันออก ต้นกำเนิดจากเทือกเขาบริเวณอำเภอบ่อเกลือ ไหลผ่านอำเภอปัว อำเภอท่าวังผา และไหลลงมาบรรจบแม่น้ำน่าน ที่บ้านน้ำยาว อำเภอภูเพียง
9) แม่น้ำกอน ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขาต่าง ๆ ในท้องที่อำเภอเชียงกลางและอำเภอทุ่งช้างไหล ไปบรรจบแม่น้ำน่านที่ ตำบลเชียงกลาง อำเภอเชียงกลาง
10) แม่น้ำสวด ไหลผ่านแอ่งที ่ราบตอนกลางจาก ทิศใต้ไหลไปสู ่ดานเหนือของตําบล ทางน้ำสาขาที่สําคัญ ได้แก่ ห้วยสีพัน
ห้วยช้างน้อย และห้วยเชียงราย 11) แม่น้ำพี้ หรือห้วยพี้ ไหลผ่านแอ่งที่ราบตอนกลางจากทิศเหนือสู่ด้านใต้ของตําบล ทางน้ำสาขาที่สําคัญ ได้แก่ ห้วยตึม ห้วยพริก และห้วยตุ่น
ประชากรจังหวัดน่านตามทะเบียนราษฎรของจังหวัดน่าน ณ วันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2568 มีประชากร ทั้งสิ้น 476,727 คน แยกเป็นชาย 238,738 คน หญิง 237,989 คน อำเภอที่มีประชากรมากที่สุด 3 ลำดับแรก คือ (1) อำเภอเมืองน่าน มีประชากร 81,963 คน (2) อำเภอเวียงสา มีประชากร 68,917 คน และ (3) อำเภอปัว มีประชากร 64,054 คน อำเภอที่มีประชากรน้อยที่สุด ได้แก่ อำเภอเฉลิมพระเกียรติ มีประชากร 9,774 คน (แหล่งที่มา : ข้อมูลความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.))
จังหวัดน่านแบ่งเขตการปกครองเป็น 15 อำเภอ 98 ตำบล 893 หมู่บ้าน โดยมีการปกครอง ท้องถิ่นจำแนกได้ คือ องค์การบริหารส่วนจังหวัด 1 แห่ง เทศบาลเมือง 1 แห่ง และเทศบาลตำบล 18 แห่ง
